Pomiędzy wiedzą a praktyką. Jeszcze raz o wynikach TALIS TKS

Jak skutecznie łączyć przygotowanie teoretyczne nauczycieli z wyzwaniami współczesnej szkoły? Z jakimi trudnościami mierzą się nauczyciele z niewielkich miejscowości i obszarów wiejskich? W czym mogłyby pomóc „szkoły ćwiczeń”? Na te i inne pytania odpowiadały uczestniczki panelu eksperckiego na temat krajowych wyników badania TALIS TKS.

Badanie TKS (Teacher Knowledge Survey) to nowe badanie OECD, które opiera się na bezpośrednim pomiarze wiedzy zawodowej nauczycieli. Przeprowadzono je w 2024 roku w ośmiu krajach. W Polsce badanie objęło nauczycieli klas 5-8 szkół podstawowych.

Z badania można dowiedzieć się m.in., jak nauczyciele oceniają własne poczucie przygotowania do pracy dydaktycznej oraz swoją skuteczność zawodową, a także poznać poznać poziom zróżnicowania wyników między szkołami.

Kształcenie nauczycieli: wiedza i więcej praktyki

Wyniki badania TALIS TKS ogłoszono 22 kwietnia 2026 roku. Po prezentacji odbyła się debata, w której udział wzięły ekspertki, związane z kształceniem i doskonaleniem nauczycieli.

W dyskusji uczestniczyły dr Natalia Cybort-Zioło z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Zachodniopomorskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Szczecinie, dr Monika Czajkowska z Katedry Matematyki na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz dr Ewa Guz z Centrum Kształcenia Nauczycieli Języków Obcych i Edukacji Europejskiej Uniwersytetu Warszawskiego.

– Profesjonalizm nauczyciela, czyli gruntowne przygotowanie teoretyczne jest podstawą do tego, żeby wprowadzać zmiany w praktyce. Bez wiedzy, będzie to tylko przygodne wykorzystywanie różnych metod – mówiła dr Natalia Cybort-Zioło. – Co drugi nauczyciel nie czuje się dobrze przygotowany w zakresie psychologii rozwojowej i teorii uczenia się. To naprawdę alarmujący wynik. Jest to obszar, o który trzeba się zatroszczyć – dodała.

Rozwiązaniem tego problemu powinno być silne łączenie wiedzy z praktyką już na etapie studiów.

– W kształceniu przyszłych kadr nauczycielskich, ważne jest, żeby studenci mieli możliwość zapoznania się z tym, jak teoretyczną wiedzę pedagogiczną łączyć z wiedzą dydaktyczną i specjalistyczną (z zakresu nauczanego przedmiotu - przyp red.). Trzeba większy nacisk położyć na praktyki w szkołach, tak żeby studenci, a potem nauczyciele, wiedzieli, jak przełożyć to, czego się uczą, na swoją praktykę zawodową – mówiła dr Monika Czajkowska.

Ekspertka proponowała tworzenie „szkół ćwiczeń”, w których z jednej strony studenci mogliby praktykować i poznawać najnowsze, skuteczne metody, z drugiej strony czynni zawodowo nauczyciele zyskiwaliby bezpośredni dostęp do wyników najnowszych badań dydaktycznych i skutecznych narzędzi wypracowanych na uczelniach.

Dr Ewa Guz zwróciła uwagę na strukturę samego systemu akademickiego w Polsce. Większość kadr wciąż kształci się na profilach ogólnoakademickich, zorientowanych na kompetencje badawcze. Alternatywą są programy o profilu praktycznym, które w większym stopniu rozwijają realne umiejętności niezbędne w codziennej pracy dydaktycznej.

Specyfika szkół wiejskich

Podczas debaty dużo uwagi poświęcono nauczycielom, którzy pracują w najmniejszych miejscowościach i na terenach wiejskich. Ich praca wiąże się z obciążeniem wieloma zadaniami pozadydaktycznymi. Często pełnią oni funkcję lokalnych animatorów kultury, wspierają rodziców w funkcjach wychowawczych czy integrują społeczność.

Specyfiką ich pracy jest często wieloprzedmiotowość. Ze względu na mniejszą liczbę godzin z poszczególnych przedmiotów w małych szkołach, nauczyciele często uzyskują kwalifikacje do uczenia wielu przedmiotów, aby zapełnić etat.

– Podkreślałabym też rolę wykluczenia komunikacyjnego obszarów wiejskich, które utrudnia dostęp do doskonalenia zawodowego. Oczywiście mamy zdalne formy doskonalenia, jest ich wiele, ten wachlarz jest szeroki, ale nie każdy chce z nich korzystać. Z jednej strony ze względu na swoje preferencje, z drugiej strony na kompetencje cyfrowe. Dostęp nie jest równy – mówiła dr Natalia Cybort-Zioło

Niewielu nowych nauczycieli

Współczesna szkoła mierzy się z problemami wielokulturowości oraz coraz bardziej zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi uczniów.

Nauczycieli, którzy uzyskali kwalifikacje do nauczania w ciągu ostatnich pięciu lat przed badaniem TALIS TKS (czyli w latach 2019-2024) jest w Polsce 4%. Świadczy to o niezwykle niskiej dynamice odnowy kadry.

– Nasi nauczyciele to nauczyciele dojrzali, którzy nabywali kwalifikacje kilka dekad temu. Wywodzą się z systemów kształcenia zorientowanych bardziej tradycyjnie, niedostosowanych do współczesnego kontekstu. Programy oczywiście nadążają za zmianami, ale w doskonaleniu pojawia się tzw. efekt bottleneck (wąskiego gardła). Nauczyciel pracujący w zawodzie ma ograniczone zasoby poznawcze i nie może poświęcać ich w całości wyłącznie na ciągłe doszkalanie się – wyjaśniała dr Ewa Guz.

Podczas debaty poruszono również kwestie związane ze zróżnicowaniem potrzeb szkoleniowych nauczycieli różnych przedmiotów, a także z teoriami uczenia się i psychologią rozwojową.