Sprawczość w szkole. Poradnik dla nauczycielek i nauczycieli 

Justyna Franczak, Karolina Giedrys-Majkut, Emilia Kędziorek, Przemysław Kluge, Janina Stojak, Edyta Wąsik, Jędrzej Witkowski, Sylwia Żmijewska-Kwiręg

red. merytoryczna: Jędrzej Witkowski 

Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy, 2026

Publikacja jest kompleksowym poradnikiem poświęconym rozwijaniu sprawczości uczniów jako jednemu z kluczowych celów reformy edukacji Kompas Jutra 2026. Wyjaśnia zapisy dotyczące sprawczości zawarte w podstawie programowej kształcenia ogólnego i pokazuje, jak przekładać je na codzienną praktykę dydaktyczną, wychowawczą i organizacyjną szkoły. Autorzy ujmują sprawczość jako zdolność do podejmowania autonomicznych działań mających pozytywny wpływ na siebie i innych oraz brania za nie odpowiedzialności.

Poradnik łączy podstawy teoretyczne i wyniki badań edukacyjnych z rozbudowanym zestawem praktycznych wskazówek. Szczegółowo omawia cztery fundamenty sprawczości wskazane w podstawie programowej: poczucie przynależności do wspólnoty, nastawienie na rozwój, przekonanie o własnej skuteczności oraz samoregulację. Dla każdego z tych obszarów przedstawiono sposoby pracy dostosowane do kolejnych etapów edukacyjnych – od wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej po klasy IV–VIII szkoły podstawowej. Publikacja zawiera konkretne przykłady metod, ćwiczeń i działań pozwalających uczniom podejmować decyzje, wyznaczać cele, planować i monitorować własną pracę, uczyć się na błędach oraz brać odpowiedzialność za proces uczenia się.

Opracowanie wykracza jednocześnie poza perspektywę pojedynczej lekcji. Pokazuje, jak tworzyć uczniowskie doświadczenia sprawczości w działalności wychowawczej, samorządzie uczniowskim, wolontariacie, procesach konsultacyjnych i podejmowaniu decyzji dotyczących klasy oraz szkoły, a także jak rozwijać sprawczość w ramach poszczególnych przedmiotów. Osobne części poświęcono budowaniu kultury organizacyjnej wspierającej autonomię i inicjatywę uczniów oraz roli dyrektora, nauczycieli, innych pracowników szkoły i rodziców. Poradnik podkreśla przy tym wzajemny związek sprawczości uczniów, nauczycieli i dyrektorów – przestrzeń do sprawczego działania uczniów tworzą sprawczy nauczyciele, a warunki dla sprawczości nauczycieli w dużej mierze tworzy dyrekcja szkoły.

Publikacja jest adresowana przede wszystkim do nauczycielek i nauczycieli, wychowawców, specjalistów oraz kadry kierowniczej szkół. Może służyć zarówno jako praktyczny przewodnik do indywidualnej pracy, jak i materiał wspierający wspólne planowanie działań szkoły, rozwój zawodowy nauczycieli oraz budowanie spójnego podejścia całej społeczności szkolnej do wzmacniania samodzielności, odpowiedzialności i zaangażowania uczniów.

Zobacz publikację