Projekt "Opracowanie i upowszechnienie narzędzi diagnostycznych do oceny zdolności poznawczych dzieci i młodzieży" był realizowany przez Instytut Badań Edukacyjnych we współpracy z Uniwersytetem Humanistycznospołecznym SWPS w Warszawie. Projekt był współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Łączna kwota dofinansowania wyniosła 19 352 881,19 zł, z czego 16 310 608,27 zł pochodziło z funduszy Unii Europejskiej, a 3 042 272,92 zł z budżetu państwa.
Cel i zakres projektu
Celem projektu było opracowanie, wdrożenie i upowszechnienie nowoczesnych narzędzi diagnostycznych służących ocenie funkcjonowania poznawczego dzieci i młodzieży w wieku od 3 miesięcy do 25 lat. Przyjęto szerokie podejście do diagnozy – tzw. diagnozę 270 stopni – która obejmowała różne aspekty funkcjonowania poznawczego oraz ich powiązania z rozwojem językowym i komunikacyjnym.
W ramach projektu opracowano zestaw narzędzi diagnostycznych w postaci testów komputerowych i papierowych. Narzędzia te umożliwiały ocenę takich funkcji poznawczych jak pamięć, uwaga, myślenie czy język, a także ich powiązań z percepcją, komunikacją oraz innymi obszarami rozwoju dziecka. Zestaw testów został przygotowany na podstawie autorskiej koncepcji teoretycznej dotyczącej funkcji wykonawczych, które odgrywają kluczową rolę w procesach uczenia się i rozwoju poznawczego.
Narzędzia diagnostyczne i proces badań
Jednym z głównych elementów projektu była komputerowa bateria testów poznawczych. Badanie mogło być realizowane z wykorzystaniem specjalnej aplikacji komputerowej, co zapewniało pełną standaryzację przebiegu diagnozy oraz umożliwiało automatyczne obliczanie wyników i tworzenie profili funkcjonowania poznawczego badanych osób. Rozwiązanie to ułatwiało dobór odpowiednich testów, skracało czas diagnozy oraz wspierało prowadzenie diagnozy funkcjonalnej.
Narzędzia diagnostyczne zostały znormalizowane na ogólnopolskiej próbie dzieci i młodzieży w wieku od 3 miesięcy do 25 lat. W zależności od wieku uczestników badania testy miały różną formę i zawierały odmienne zadania diagnostyczne. Na wszystkich etapach projektu planowano przebadanie około 9 tysięcy dzieci i młodzieży.
Opracowane narzędzia były przeznaczone również do diagnozy uczniów z niepełnosprawnościami i specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Dotyczyło to m.in. dzieci z dysfunkcjami wzroku i słuchu, uczniów ze spektrum autyzmu, z zaburzeniami uczenia się, z niepełnosprawnością intelektualną, a także dzieci dwujęzycznych oraz uczniów szczególnie uzdolnionych. Dla każdej z tych grup opracowano profile funkcjonowania poznawczego, które umożliwiały lepsze dopasowanie wsparcia edukacyjnego do indywidualnych potrzeb.
Rezultaty i znaczenie projektu
Efektem projektu było stworzenie spójnego zestawu nowoczesnych narzędzi diagnostycznych do oceny rozwoju poznawczego dzieci i młodzieży. Zestaw obejmował komputerową baterię testów poznawczych, skale obserwacyjne przeznaczone dla rodziców i nauczycieli oraz materiały postdiagnostyczne wspierające pracę z dziećmi wymagającymi dodatkowej stymulacji rozwoju poznawczego.
Opracowane testy oraz materiały diagnostyczne zostały przekazane wszystkim poradniom psychologiczno-pedagogicznym w Polsce. Dzięki zastosowaniu aplikacji komputerowej narzędzia mogły być łatwo dystrybuowane do wielu placówek, były proste w obsłudze oraz mogły być rozwijane i aktualizowane w przyszłości.
Realizacja projektu odpowiadała na istotny problem systemowy – ograniczoną dostępność nowoczesnych narzędzi diagnostycznych w polskich poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Wcześniej stosowane narzędzia często były przestarzałe, przeznaczone dla wąskich grup wiekowych lub badały jedynie wybrane aspekty funkcjonowania poznawczego. Wprowadzenie nowych narzędzi umożliwiło bardziej kompleksową i trafną diagnozę rozwoju dzieci i młodzieży, w tym również uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Dobra diagnoza funkcji poznawczych – takich jak pamięć, uwaga, planowanie czy rozumowanie – w powiązaniu z kompetencjami językowymi i komunikacyjnymi ma kluczowe znaczenie dla gotowości szkolnej, sukcesu edukacyjnego oraz późniejszego funkcjonowania zawodowego i społecznego. Rozpoznanie indywidualnych możliwości i potrzeb dziecka pozwala na skuteczniejsze wspieranie jego rozwoju, wyrównywanie szans edukacyjnych oraz podejmowanie działań profilaktycznych i terapeutycznych.
W ramach projektu Instytut Badań Edukacyjnych prowadził również badania normalizacyjne w grupach osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Z kolei badania normalizacyjne w populacji ogólnopolskiej realizował partner projektu – Uniwersytet SWPS w Warszawie. Informacje o tych działaniach zamieszczone są na stronie partnera projektu.